Саха киһитэ Аан Дойдуну анааран, айылҕа хаамыытын, куйаар тулалыыр эйгэҕэ дьайыытын кэтээн, билгэлээн, үөрэтэн, сүдү күүстэргэ сүгүрүйэр. Ол билиитин-көрүүтүн олоҥхонон этитэн, саха диэн туһунан суоллаах-иистээх, култууралаах ытык омук буоларын, аан дойдуга иһитиннэрдэ. Сир уонна халлаан силбэһэр аһаҕас кэмэ киһиэхэ, тыынар тыыннаахха, сиргэ-дойдуга дьайар күүһэ улаханын сэрэйэн, этинэн-хаанынан билэн, Аал уот нөҥүө Айыылартан, иччилэриттэн уйгулаах – быйаҥнаах олоҕу аныылларыгар алгыс этэн, ааттаһан-көрдөһөн, ыһыах тэрийэн кэллэҕэ. Ыһыах диэн ис суолтата итиннэ сытар.
Сыл аайы ыытыллар ыһахтартан ураты өрөгөй бэлиэлээх даатаҕа аналлаах ыһыахха улахан суолта ууруллар. Итинэн даҕатан эттэххэ, быйыл Адыаччы нэһилиэгэ төрүттэммитэ биир үйэ буолбутугар аналлаах ыһыах ыытыллаары турар. Нэһилиэк хас сыллаахха, хаһыс чыыһылаҕа тэриллибитин туһунан «Адыаччы нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии баһылыгын солбуйааччы Саргылана Николаевна Стручкова СӨ Национальнай архыыбыттан чуолкай сибидиэнньэни биэрэр ыспыраапка ылан кэлбитэ.
Ол сүнньүнэн ыһыах нэһилиэк төрүттэммит даататыгар от ыйын 6 күнүгэр ыытыллар буолла.
Ыспыраапкаҕа киллэриллибит бэлиэтээһиннэри кылгастык киллэрэн туран, Адыаччы нэһилиэгин туһунан сырдаттахха, киһи билбэтэ, сэргиирэ элбэх эбит.
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэнниттэн, икки сыл буолан баран, 1924 сыллаахха Адыаччы нэһилиэгэ тэриллибит. Архыып докумуонунан, 1931 сыл Дьааҥы оройуонун нэһилиэктэрин пууннарыгар 20 хаһаайыстыбалаах, 68 киһилээх Адыаччы нэһилиэгин Сэбиэтэ Көрдүгэн диэн учаастахха баара бэлиэтэммит. Холбоһуктааһын саҕана, 1935 сыллааҕы отчуот субуоккатыгар Адыаччы нэһилиэгэр «Красный Адыча» уонна 1935 сыллаахха «Красный охотник» диэн табаарысыстыбалар киллэриллибиттэр.
Нэһилиэк баһылыгын солбуйааччы Саргылана Николаевна Национальнай архыыптан ыспараапка ылыан иннинэ: «Көрдүгэн», «Красный Адыча», «Красный охоник» диэн ааттар ханна да сурулла, иһиллэ иликтэрэ. Онон Адыаччы нэһилиэгин олохтоохторугар бу саҥа арыйыы диэххэ сөп”, — диэн бэлиэтээтэ.
«Киров» аатынан Адыаччы Сэбиэтин тыа хаһаайыстыбатын артыалын 1940 сыллааҕы отчуотунан, ити сыл кулун тутар 12 күнүгэр «Эҥэ тоҕойо» диэн артыал тэриллибитэ киирбит. Итиэннэ ол сыл кулун тутар 1 күнүгэр Адыаччы Сэбиэтин «Кыһыл маай» артыалын тыатын хаһаайыстыбатын сыллааҕы отчуотугар артыал «Арыылаах» диэн сэлиэнньэҕэ тэриллибитэ киирбит. Ол аата билиҥҥи Алыһардаах нэһилиэгин урукку аата Арыылаах диэн буолар.
Сыһыаран эттэххэ, былыргы перепистэргэ дьон уонна сир ааттара, ардыгар, суруксут хайдах истибитинэн киллэриллибиттэрин билэбит. Ол курдук, 1931 сыллааҕы Адыаччы Сэбиэтин «Күүһү түмүү» артыал сыллааҕы отчуотугар артыал 1931 сыллаахха, нууччалыы тылынан бэчээттэниитигэр «Ботоха», ол эбэтэр билиҥҥи аатынан «Бөтөҥкөс» диэн сэлиэнньэҕэ тэриллибитэ киллэриллибит.
Дьааҥы оройуона 1940 сыл ахсынньы ыйга киллэриллибит сыллааҕы отчуотугар, дьаһалталар испииһэктэригэр Адыаччы нэһилиэгин Сэбиэтэ Көрдүгэн диэн аатынан сылдьар. Онон киһи сэргиирэ, сонурҕуура архыыпка киллэриллибит докумуоннартан арыллан тахса турар.
Олохтоох сир-уот ааттарын топонимиканы үөрэтэр дьонтон Боруулаах нэһилиэгин олохтооҕун, энтузиаст, кыраайы үөрэтээччи Юрий Николаевич Божедоновы бэлиэтиэххэ сөп. Кини 2016 сыллаахха «Боруулаах нэһилиэгин сирдэрин ааттара» диэн «Бичик» кинигэ кыһатыгар 400 тираһынан таһаартарбыт кинигэтэ улахан сэҥээриини ылбыта. Сирдэр ааттарын хомуйан испииһэктээбит бэлиэтээһиннэрин, 1995 сыллаахха Багдарыын Сүлбэ картотекатыгар киллэртэрбит. Олорон ааспыт өбүгэлэр ааттаабыт сирдэрин-уоттарын урукку ааттара үгүс нэһилиэккэ баар буолуохтаахтар. Адыаччы нэһилиэгин Сэбиэтэ Көрдүгэн диэн ааттааҕа элбэҕи этэр.
Дьааҥы оройуонун дьокутааттарын Сэбиэтин исполкомун 1940 сыл тохсунньу ыйыттан 1941 сыл кулун тутар маҥнайгы күнүгэр диэри хабыллыбыт «Бөһүөлэктээһин» диэн отчуотугар 15 холкуоска 20 бөһүөлэк киирбитэ бигэргэтиллибит. Ол отчуокка Киров аатынан Адыаччы нэһилиэгэр 17 хаһаайыстыба баара ыйыллыбыт.
Сэрии бүтэр сылыгар олунньу ыйга Адыаччы нэһилиэгин киинэ Бөтөҥкөс диэнинэн киллэриллибит. Оччоттон-баччаҕа диэри Адыаччы нэһилиэгин киинэ Бөтөҥкөс диэнинэн биллэр. Бөтөҥкөс улуус кииниттэн 46 килэмиэтир тэйиччи.
Аан бастаан Эҥэ Сайылык учаастаҕар аһыллыбыт оскуолаҕа дьон түөлбэлээн олорор, Эҥэ сайылык, Сайылык, Унуоргу Сыһыы, Мас Ураһа, Ат Уҥуоҕа, Аартык, Айаан, Орто Дьиэ, Бөтөҥкөс, Хотон Хайа, Мэйии, Алыһардаах, Түбэ, Кэлтэҕэй, Маҕылла сирдэриттэн, ону таһынан Табалахтан уонна Янскайтан кэлэн үөрэммиттэр. Оскуола бастакы сэбиэдиссэйинэн Дмитрий Николаевич Ноговицын диэн эдэр киһи Верхоянскай куораттан кэлэн үлэлээбит. Кини кэнниттэн үөрэҕи саҥа бүтэрбит Таатта ыччата Георгий Алексеевич Дедюкин үлэлээбит. Адыаччы туһунан Дмитрий Николаевич сүрдээх дириҥ истээх, историяны чаҕылхайдык кэпсиир кинигэлэригэр суруллубут.
1934 сыллаахха Ананий Сидоров диэн киһи салалтатынан Бөтөҥкөскө саҥа оскуола сыл аҥарынан тутуллан киирбит. Араас кэмнэргэ элбэх көлүөнэ үөрэнэн ааспыт оскуолата эмэҕирэн, оҕо үөрэнэригэр ирдэбилгэ эппиэттиир кыаҕа суоҕунан сабыллан турбута үһүс сылыгар баран эрэр. Тыһыынчаны иһинэн нэһилиэнньэлээх Адыаччы нэһилэгин оҕолоро икки сэмиэнэнэн оҕо саадыгар үөрэнэллэр.
1935 сыллаахха арыллыбыт фельдшерскай-акушерскай пункт кэнниттэн 1957 сыллаахха эмчиттэргэ туһунан уопсай дьиэлээх учаскуобай балыыһа арыллыбыт. Ол сыл 1957 сыллаахха бастакы оҕо саада арыллар, сэбиэдиссэйинэн Степанида Игнатьевна Прудецкая үлэлиир. Оччотооҕу тутуулар хааччыстыбалаахтык уонна үчүгэй маһынан тутуллубут буоланнар уһуннук сулууспалаабыттара.
1946 сыллаахха бастакы ааҕар балаҕан — бибилэтиэкэ арыллар, сэбиэдиссэйинэн Константин Петрович Чириковы аныыллар. Бу дааталарга эбии эттэххэ, Адыаччы нэһилиэгин холкуостарын бөдөҥсүтэн 1943-1945 сылларга Янскайтан «Чолбон» нэһилиэгин Адыаччы холкуоһугар аҕалан холбууллар. Онон Дьааҥыскай Чолбонуттан сыдьаан тардыммыт элбэх аҕа ууһа Адыаччы нэһилиэгин төрүттүү олорор.
Адыаччы нэһилиэгин биир сотуллубат чахчытынан уунан таһаҕаһы Бөтөҥкөскө тиэрдии этэ. Кэлин суол-иис тупсан таһаҕаһы тиэйии сиринэн ыытыллар. 2015 сыллаахха тахсыбыт «Верхоянский улус (район)» диэн бэрт баараҕай, 2000 экземплярынан тахсыбыт научнай-чинчийэр тутуллаах кинигэҕэ (ааптар Г.Т. Степанов) киллэриллибитинэн, 1940 сыллаахха оройуон Янскай учаастаҕар 4 борохуот, 150-1000 туоннаҕа диэри курууһу уйар 30 –тан тахса баржа баар эбит. 1940 сыллаахха Адыаччы үрэҕинэн 1300 туонна куруус тиэллибит. Кэлин уунан куруус 70-нус сылларга диэри тиэллибитэ. Ирдэбил сиэринэн курууһу 100 миэтирэттэн тэйиччи куруустаныллыахтааҕынан, Адыаччыга тиэллибит куруус Сэттэлээх биэрэгин үрдүгэр хас да бэрт үрдүк улахан ыскалааттарга куруустанара.
Нэһилиэк биир историятын биир улахан хамсааһынынан ГЭС тутуутун утарсыы этэ. 1980-1989 сылларга Адыаччы өрүһүн аллараа өттүнэн тутуу былааннаммытын туһунан элбэхтик суруллубута. 1989 с. Бөтөҥкөс, Алыһардах, Томтор, Улахан Күөл, Хайыһардах нэһилиэктэрин күүстээх утарылаһыылаах туруорсууларынан Москва Кремль аадырыстаах Генеральнай сэкирэтээр Михаил Сергеевич Горбачев уонна архитектура уонна тутуу Кэмитиэтин Бэрэсэдээтэлэ Борис Николаевич Ельцин ааттарыгар официальнай сурук тиэрдиллибитэ. Онон уһулуччулаах патриот, учуутал, Адыаччы нэһилиэгин кыраайы үөрэтээччитэ, Айылҕа харыстабылын кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Николай Герасимович Божедонов салайааччылаах туруорсуу туруулаһыытынан уонна ГЭС тутуута айылҕаҕа, оройуон экэнэмичэскэй сайдыытыгар мэһэйдээҕинэн, төһө да тутааччыларга Стрелка бөһүөлэгин тутуу саҕаламмытын үрдүнэн, бу бырайыак олоххо киллэриллибэтэх.
1973 сыл балаҕан ыйын саҥатыгар Адыааччы оскуолатын иһинэн аан бастаан мусуойу төрүттээбит Михаил Александрович Слепцов аан дойдуга иккис зоргелия төбөтүн уҥуоҕун булбута. Ол туһунан, кэлин палеонтологическай мусуойу салайбыт, Николай Герасимович Божедонов «Адыаччы сэдэх музейа» диэн суруйуута сурунаалга тахсыбыта. Онно «Бастакы төбө уҥуоҕун немец геолога Зоргель иккис Аан дойду сэриитин саҕана булбут. Ону Аан дойду палеонтологтара бу кыылы «зоргелия» диэн ааттаабыттар..» — диэн суруллубут. Зоргелия төбөтүн уҥуоҕа кэтэх хойулугун олорор миэстэтэ бүтүн буолан, палеонтолог-реставратордар зоргелия тоноҕоһун уҥуоҕун реставрациялаабыттарын туһунан этиллэр.
2016 сыллаахха «Адыаччы нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии дьокутааттарын Сэбиэтин мунньаҕынан Зоргелия уруһуйа нэһилиэк символынан бигэргэтиллилибитэ. 2018 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай геральдическай реестригэр киллэриллибитэ. Онон ааспыт сылга оҥоһуллубут Зоргелия памятнига нэһилиэк былыргы сирин-уотун кэпсиир сүдү булумньу буолар.
Таайыллыбат таабырыннардаах, көҕүрээбэт үһүйээннээх, бардар бараммат дириҥ историялаах Адыаччы нэһилиэгэ — бүгүн сайдар-үүнэр, элбэх тутуу ыытыллар, нэһилиэнньэ ахса аччаабат. Нэһилиэк от ыйын 6 күнүгэр, төрөөбүт күнүгэр, өрөгөйдөөх Ыһыахха бэлэмнэнэр. Ыһыах ыытыллар сиэрин-туомун тутулунан, саха төрүт итэҕэлинэн, булгуччулаах каноннары тутуһан, ыытыллара былааннанар.
Раиса Чирикова