Дьааҥы улууһун оҕо экскурсиятын уонна туризмын киинэ 21 күннээх байыаннай-патриотическай лааҕыры иккис сылын үлэлэтэр.
Үөттээх нэһилиэгин «Романтик» диэн сиригэр ааспыт 2025 сыл cайыныгар «Боотурдар» диэн оҕо байыаннай-патриотическай лааҕыра биир симиэнэ устата үлэлээбит эбит буоллаҕына, быйыл аата уларыйан, «Юные патриоты» бастакы сезонун кэнниттэн, от ыйын 13 күнүттэн иккис сезона саҕаланан, үлэлии турар.
Эбии үөрэхтээһин тэрилтэтигэр быйыл 29-c сылын үлэлии сылдьар, Оҕо экскурсиятын уонна туризмын киинин эбии үөрэхтээһиҥҥэ иитээччи-педагога Николай Петрович Слепцов лааҕыр туһунан маннык сырдатар:
— Лааҕырбыт 8 үлэһиттээх, үгүстэрэ эдэр дьон. Аһынан хааччыйыы улуус уонна оҕо сайыҥҥы сынньалаҥын лааҕырдарыгар диэн өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн бэриллэр үбүнэн ылыллар. Бородууктабытын Баатаҕайтан баран аҕалабыт.
Бу икки этээстээх дьиэ уруккута Үөттээх оскуолата, байыаннай-патриотическай иитиигэ дьарыктыырга, үөрэтэргэ табыгастаах. Ойуурга-тыаҕа тайҕа кыыллара баалларынан уонна баһаарынай өттүнэн сэрэхтээҕинэн, салгыҥҥа ыытыллыахтаах сорох үөрэхтэр тиэргэҥҥэ туруоруллубут балааккаларга, оттон спортивнай оонньуулар Үөттээх спортивнай былаһааккатыгар ыытыллаллар. Баанньык үлэлиир.
Бу иккис сылын үлэлиир лааҕыр кэскиллээҕин, көрдөрүүтэ үчүгэйин бэлиэтиэххэ сөп. Былырыын лааҕыр биир сезон үлэлээбитэ, онно 12 оҕо сылдьыбыт буоллаҕына, быйыл бастакы сезоҥҥа улуус араас нэһилиэктэриттэн, Баатаҕайтан уопсайа 23 оҕо сырытта.
Бырагыраамаҕа байыаннай устаабы уонна Арассыыйа историятын үөрэтии, онно сүрүннээн Саха сирин дьоруойдуу нэһилиэстибэтэ киирэр. Сүрүн дьарыктары таһынан, сынньалаҥҥа патриотическай тыыннаах киинэлэри көрүү, тактическай оонньуулар, көмпүүтэр оонньуулара, спорка хамаанданан футбол, волейбол күрэхтэһиилэрэ буолаллар. Ону таһынан, оҕо сымсатын, түргэнин сайыннарарга аналлаах хамаанданан оонньуулар ыытыллаллар.
Оҕо оскуола ыскаамыйатыттан саҕалаан, онтон аармыйа усулуобуйатын нөҥүө тус олоҕор бэлэмнээх киһи буола улаатарыгар бу лааҕыр дьарыктара акылаат, тирэх буолаллар. Бэйэни сатаан көрүнэргэ, бэрээдэктээк, ханнык да ыарахан түгэннэри сатаан туоруурга бэлэм буоларга үөрэтэллэр.
Лааҕыр бастакы сезонун үөрүүлээх аһыллыытыгар Дьааҥы улууһун дьаһалтатын баһылыгын иккис солбуйааччы Федер Федорович Иванов, Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай байыаннай комиссариатын хамыһаара Ярослав Николаевич Шумейко, улуус үөрэҕириитин салалтатыттан Мария Васильевна Коколова уонна төрөппүттэр кэлэн эҕэрдэлээбиттэрэ.
Бу иккис сезоммут атырдьах ыйын 2 күнүгэр түмүктэниэхтээх. Ити күн өрөбүлгэ түбэһэринэн, оҕолору айан сырыыта баар күнүгэр субуотаҕа дьиэлэригэр ыытыахпыт.
“Оҕолор олус сөбүлүүллэр”
«Юный патриот» байыаннай-патриотическай лааҕырга иккис сылын үлэлиир Бүтүн Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай-уопсастыбаннай оҕо уонна ыччат «Движение первых» хамсааһынын Дьааҥытааҕы тэрилтэтин исписэлииһэ, лааҕыр уһуйааччыта Максим Владимирович Аммосов ыытыллар үлэ туһунан кэпсиир:
— Аармыйаҕа Калининград Советскай куоратыгар мотострелковай чааска сулууспалаабытым, ол иһигэр үс ый Белград уонна Ростов куораттарга командировкаҕа сылдьыбытым. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, «Снежный барс», «Зарница» күрэхтэригэр кыттыбытым, алын бэлэми барбытым — хайдах хаамартан саҕалаан, автоматы ыһарга, хомуйарга, ытарга, дьиссипилиинэҕэ үөрэммитим, миэхэ ол улахан тирэх булбута, эппиһиэрдэр, хапытааннар да сыһыаннара тута уларыйбыта.
Манна лааҕырга бэлэмнээх оҕолор кэлэллэр, көрдөрүүлэрэ үчүгэйдээҕэр үрдүк, строевойга хас дьарык аайы тупсаллара эбиллэн иһэр. Хас сарсыарда ахсын стройбутун гимнтэн саҕалыыбыт, былааҕы таһаарыы, түһэрии сиэрэ-туома ыытыллар. Маннык тэрээһиннэр төрөөбүт дойдуга тапталы, бэриниилээх буолууну иҥэрэллэр. Маннык байыаннай-патриотическай оҕо лааҕыра былырыын Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки эрэ баар эбит – Дьокуускайга «Воин» уонна манна Дьааҥыга.
«Саха сатаабата суох» диэн өс хоһооно баар, ол курдук лааҕырга сылдьар хас биирдии оҕо начаалынай-байыаннай бэлэмнэниини ис-иһиттэн түргэнник ылынар. Былааннаах үлэ хаамыытынан, «Техника безопасности», «Пожарная безопасность» лиэксийэлэри истэллэр, ыйытыктарга хоруйдуубут. Элбэҕи сэргииллэр, сэҥээрэллэр. Былырыын Ис дьыала министиэристибэтиттэн, ФСБ-тан кэлэн сүрдээх интэриэһинэй лиэксийэлэри аахпыттара.
Бу байыаннай-патриотическай лааҕыр ыытар үлэтин хайысхата оҕоҕо байыаннай үгэстэр нөҥүө төрөөбүт дойдутун дьылҕатын туһугар эппиэтинэстээх буолууну иҥэрэр.
От ыйын 1 күнүгэр Арассыыйаҕа «День ветеранов боевых действий» бэлиэ күнүгэр анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Саян Иванович Стручкову кытта көрсүһүүнү тэрийбиппит.
Киэһэ сынньалаҥнарыгар «лазертаг» оонньууллар, онно анал оонньуур тэриллээхпит. Оҕолор икки этэрээтинэн хайдыһан, оонньуур автоматтаах сырса сылдьан, сорудах толороллор, кааскаларыгар датчиктардаахтар, онно таптардахтарына, бэйэлэрин баазаларыгар тиийэн, күүс ылаллар (эмтэнэллэр).
Икки этэрээт ортотугар «точка захвата» баар, ону хайа эрэ этэрээт тиийэн, баһылыан наада, таптардаҕына, баазатыгар төттөрү сүүрэн тиийэн, эмтэнэр.
Оҕолор бу аныгы оонньууну наһаа сөбүлүүллэр. Этэрээттэрин «Патриоты» уонна «Танкисты» диэн ааттаатылар. Бу оонньуу Арассыыйаҕа 2020-с сыллартан үөдүйбүт — тактиканы сатаан туттууга, хамаанда уонна кыайыы туһугар диэн мотивацияланаллар. Оонньуу дьиэ иһигэр да, таһырдьа да ыытыллар кыахтаах. Бастакы сезон оҕолоро улаханнык сэргээн, сөбүлээн бардылар.
Анал тэрилин IT-киин дириэктэрэ Дьулустан Иванович Капитонов уоппускаҕа сылдьар кэмигэр оҕолорго туһалаатын диэн уларсан барбыта. Онон киниэхэ махталбыт улахан.
Эдэр үлэһиттэр
Үрдүкү кылаас оҕолоро уонна эдэр исписэлиистэр, ХИФУ устудьуона, педагог-психолог Каролина Николаевна Васильева, спорт инструктордара Алена Алексеевна Горохова (1 сезон), Дьулуур Арьянович Слепцов (2 сезон), баһаатайдар Василий Алексеевич Потапов (1 сезон), ХИФУ устудьуона Дарина Васильевна Гаврильева (2 сезон), педагог-преподаватель Максим Владимирович Аммосов, повар Наталья Павловна Витковская, эмчит Алла Александровна Потапова Слепцов «Юные патриоты» байыаннай-патриотическай лааҕыр үлэтин иилээн-саҕалаан үлэлэппиттэрин уонна үлэлэтэ сылдьалларын салайааччы, иитээччи-педагог Николай Петрович киэн тутта кэпсиир.
Василий Алексеевич Потапов бастакы сезоҥҥа сүрүн баһаатайынан үлэлээбитин, үөрэҕин бүтэрээт, төрөөбүт дойдутугар үөрэҕирии салалтатын тэрилтэтигэр үлэҕэ ыҥырыллыбытын туһунан кэпсиир.
«Миэхэ олоҕум көһүппэтэх өттүбүттэн суолу арыйбыта — төрөөбүт улууспуттан үөрэҕирии салалтатын начальнига Иннокентий Сергеевич Юмшанов төлөпүөннээн, үлэҕэ ыҥырбыта. Биир нэдиэлэнэн Дьокуускайтан Баатаҕайга баар буолбутум, үөрэх салалтатын тэрилтэтигэр – материальнай-техническэй хааччыйыы отделыгар үлэбин саҕалаабытым. Оттон бүгүн материальнай-техническэй хааччыйыы уонна куттала суох буолуу отделын начальнигынан үлэлиибин» диэн этэр.
Василий Алексеевич Баатаҕай орто оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, 2023 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет инженернэй-техничэскэй институтугар киирбит. Дьааҥы улууһа үөрэҕин саҥа бүтэрбит инженер дипломнаах исписэлииһи үлэҕэ ыҥыран, төрөөбүт дойдуга тиийии хайдах курдук үөрүүлээҕин эдэр исписэлиис аһаҕастык этэр.
Василий Алексеевич Оҕо туризмын уонна экскурсиятын иһинэн иккис сылын үлэлии турар сайыҥҥы байыаннай-патриотическай «Юные патриоты» лааҕырга баһаатайдаан, оҕону үөрэтэр, дьарыктыыр үлэни этинэн-хаанынан билэн, лааҕыр туһунан үтүө өйдөбүллээх уонна маннык лааҕыр оҕоҕо элбэҕи биэрэрин этэр. «Оҕолору дьарыктыыр, кэпсэтэр, оонньотор баһаатайдар, педагог, психолог, физрук бары эдэрдэр. Иллээх кэлэктиипкэ үлэлээтим», — диэн санаатын үллэстэр.
“Бастакылар” хамсааһыннара
Максим Владимирович Аммосов «Движение первых» хамсааһыҥҥа үлэлээбитэ күһүн үс сылын туолар эбит. 2022 сыллаахха Ставропольга олорор 13 саастаах Диана диэн кыыс этиитин дойду бэрэсидиэнэ В.В. Путин ылынан, «Движение первых» диэн тэрилтэ арыллыбыта.
—Саха сиригэр 2023 сылтан үлэлиир. Бу тэрилтэни сүрүннүүр федеральнай киин Арассыыйа бары эрэгийиэннэригэр баар, Саха сиринээҕи киин — Дьокуускайга. Дьааҥы улууһугар икки үлэһиттээх – Ноговицына Светлана Васильевна уонна мин.
Үлэбит сүрдээх интэриэһинэй, 12 хайысханан үлэлиибит. Үлэбит сүнньүнэн патриотизм, спорт, култуура, туризм, экология, дипломатия, үөрэх хайысхалара бары киирэллэр. Саҥаттан саҥа арыйыылары оҕолор да, биһиги бэйэбит да ылабыт. Үлэбит чэрчитинэн, эрэгийиэннээҕи, өрөспүүбүлүкэтээҕи хабааннаах тэрээһиннэргэ кыттан, улуус ыччата кэккэ миэстэлэргэ тиксибиппит. Бу бүтүн Арассыыйа үрдүнэн хамсааһыҥҥа, үлэбит ирдэбилинэн, 6-тан 25-гэр диэри саастаах оҕо, ыччат хабыллар.
Оскуоланы бүтэрбит, улахан ситиһиилэрдээх оҕолорго быйылгыттан ХИФУ-ны кытта икки өттүттэн сөбүлэҥ түһэрсилиннэ, оҕо «Движение первых» кыттан, хайдах үлэлээбитинэн, кыайыыларынан көрөн, үөрэххэ киирэригэр эбии баал бэриллэр.
Хас оскуола аайы «Советы первых» бэйэ тэриллиилээхтэр уонна «Совет первых местного отделения» диэн тэриллиигэ саамай актыыбынай оҕолору куоластааһынынан талаллар. Ол оҕолор биһигини кытта үлэлэһэллэр. Кинилэргэ критерийынан көрүллэн баал эбиллэр, — диэн оҕону, ыччаты кытта үлэни сырдатта.
«Движение первых» улуус үөрэҕириитин аатыттан “Полиметалл” хампаанньа ыытар социальнай күрэҕэр «Медиа Притяжение» диэн бырайыагынан кыттан, грант ылан, анал тэрил (фотоаппарат, видео хаамыра, штативтар) ылбыттара.
Дойдуга тапталы иҥэрэн
«Движение первых» үөрэх тэрилтэлэрин, оскуолалары кытта бииргэ ыытар үлэтин хайысхатынан, оҕону байыаннай-патриотическай тыыҥҥа иитии-үөрэтии хабыллар. «Юные патриоты» сайыҥҥы лааҕыр үлэтэ – байыаннай-прикладной бэлэмнэниигэ тактикаҕа, строевой хаамыыга, бастакы көмөнү оҥорууга, айылҕа араас усулуобуйатыгар сатаан сылдьыыга үөрэтэрэ, күннээҕи олоххо спорт нөҥүө эт-хаан туругун тупсарыы, эрэсиими тутуһуу, Арассыыйа дьоруойдуу историятын, байыаннай үгэстэри билии, аҕа саастаах дьоҥҥо ытыктабыл, байыаннай идэни талыыга уонна бэрээдэккэ, кэлэктиипкэ үөрэтиитэ үчүгэйи түстүүрэ бэлиэтэнэр.
Биир сүрүн хайысханан билиҥҥи кэм байыаннай историятын дириҥник билиини таһынан, оҕолор дойдуну көмүскээччи уобараһын үрдэтиигэ байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын кытта илэ көрсөн, кинилэр кэпсээннэрин истибиттэрин, элбэх сэргэх тэрээһиннэр, оонньуулар, туһалаах дьарыктар ыытыллалларын, тото аһыылларын, эрэсиими, бэрээдэги тутуһалларын үөрэ кэпсииллэр. Спортивнай таҥастарын кэтэн, эбиэт кэнниттэн бырдах хойуутуттан сапсына-сапсына, былаһааккаҕа волейболлуу сүүрэллэр.
Тыа нэһилиэктэриттэн 14-17 диэри саастаах оҕолор от үлэтигэр, айаннарга, атын лааҕырдарга барар да буоллаллар, «Юный патриот» лааҕыр былааннаах үлэтэ тохтообот, тэрээһиннэр, дьарыктар туһалаах үөрэҕи биэрэллэр. Лааҕырга сылтан сыл оҕо ахсаана эбиллэрин, кэскиллээҕин үлэ түмүгэ көрдөрбүтүн икки сезон тухары үлэлии сылдьар үлэһиттэр кэпсииллэр, кэлэр сылга, буоларын курдук, элбэх оҕону кэтэһэлллэр.
Боотто Асхаарап