От ыйын ортотунааҕы туругунан, Саха сирин Томпо уонна Орто Халыма улуустарын ыраах, суола-ииһэ суох сирдэригэр буола турар ойуур баһаардарын умуруоруу үлэтэ уһаабытын туһунан pravda.ru суруйар.
Киэҥ иэннээх сирдэргэ ойуур уотун умуруорууга үгүс кыһалҕалар үөскүүллэрэ ыаллыы сытар улуустарга кутталы, дьаарханыыны эмиэ үөскэтэр. Ойуур баһаардара тахсар сүрүн биричиинэлэринэн 88-98 %-на киһи дьалаҕай быһыытыттан буоларын ханнык баҕарар онно сыһыаннаах саайтартан ааҕыахха сөп.
Бу тиэмэҕэ Баатаҕайдааҕы ойуур-тыа хаһаайыстыбатын участковай леснигэ Александр Константинович Стручков бэйэтин санаатын, көрүүлэрин үллэстэригэр көрдөстүбүт.
-Александр Константинович, ойуурга тахсар баһаар сүрүн биричиинэтэ туохха сытарый?
-Ойуур баһаардара тахсар сорох биричиинэлэринэн кураанах этиҥ хаппыт маска түһүүтэ буолар уонна улахан бырыһыана — киһи дьалаҕай сыһыаныттан. Манна даҕатан эттэххэ, ойуур үлэһитэ эрдэттэн кэрийэн, миэстэтигэр тиийбэтэ эмиэ төрүөт буолар. Ойуурга сылдьар лесник хамнаһа кыра, тиэхиникэтэ суох. Бу ойууру көрүү хас обход аайы баара буоллар, баһаар биллэ аҕыйыа этэ.
—Урут ойуур баһаардара соччо тахсыбаттара диэн үгүс аҕам саастаах дьон этэр. Онно эн туох санаалааххыный?
-Былыр, сопхуостар саҕана, олохтоох былаас хамнас төлөөн, сайын баһаарынай остуораһы тутар этэ, бэл, сылгытын отун, эбиэһин хааччыйара, ол билигин суох. Кинилэр сайыҥҥы кэмҥэ түптэлээн, сылгы-сүөһү сыһыыга мэччийэр буолара. Билигин бырдахтан куотан, сылгы, ынах түөлбэ иһигэр сайылыыр буолла. Уонна сири өртөөтөххө, эргэ хаппыт от суох буолар.
-Александр Константинович, Баатаҕайдааҕы ойуур участковай леснигын быһыытынан, ардаҕа суох кураан сайыннарга ыытар үлэҥ эппиэтинэһэ улахан буолуо?
-Оннук. Чугаһынан, дьон ойуурга сынньанар сирдэригэр, бөх мустар сирэ буолла. Айаҕалыы сатаан, лесниккэ босхо хомуйтара сылдьаллар. Араас бөх, дьэ, манна баар. Бүтүн бөһүөлэк илдьэ тахсыбыт бөҕө ойуурга хаалар. Сэбиэскэй кэм саҕанааҕы курдук, Баатаҕай дьоно үксэ сынньалаҥар тыаҕа «маевкалыы» диэн ааттаан тахсаллара, сыбаалканы эмиэ оннук дьаһанан олорбут, ол билигин даҕаны оннук. Аныгы үйэ технологията киирэрэ ыраах.
Бэйэ кэнниттэн бөх хаалыа суохтаах
-Тугу барытын аан бастаан бэйэҕиттэн саҕалаа диэн этии баар. Ойуур баһаара тахсыытын улахан өттө киһиттэн диэн этиллэр. Бу этии араас хайысхаҕа олоҕуруон сөп.
-Бөҕү-сыыһы ойуурга хаалларыыны дьон буолуохтааҕын курдук санаан сылдьар. Холобур, бакыаты, сок хаатын, иһитин тоҕута үктээн, хаптатан баран, тэбэн кэбиһэр идэттэн оҕону туоратар, өйдөтүү үлэтин ыытар сөп этэ. Саастаах дьон испит-аһаабыт иһитэ бүтүн буолар, чөмөхтөөн баран хаалларан бараллар, хайаан иномаркаҕа бөҕү тиэйиэхпитий дииллэр, быһыыта. Дьэ, уонна туалет кумааҕыта, салпыакка ыһыллар. Дьон бэйэлэрин кэннилэриттэн хаалларбакка, хомуна сылдьыахтаах буоллахтара.
-Тулалыыр эйгэҕэ, киһиэхэ сыһыан, иитии-үөрэтии, ис култуура эрдэттэн, кыра оҕо саастан саҕаланыахтааҕын туһунан хас биирдии дьиэ кэргэн, оскуола, үөрэх тэрилтэлэрэ киэҥ хабааннаах үлэни ыыталлар. Манна сыһыаннаах үлэ элбэҕэ буолуо.
— Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэйи, куһаҕаны хайдах ылынар да, ол курдук улаатар, ону олоҕор туһанар. Холобур, Оройуоннааҕы оҕо туризмын уонна экскурсиятын киинэ өр сылларга “ЭКО-тропа” диэн экологическай хайысханан туристскай, кыраайы үөрэтэр, научнай чинчийэр үлэлэри күүскэ ыытар. Оройуоннааҕы оҕо киинин үлэһиттэрэ ый ахсын ойууру кэрийэн, хомуйар маршруттаахтар. Баатаҕай орто оскуолатын иһинэн оҕо сайыҥҥы сынньалаҥар экологическай-патриотическай лааҕыры үлэлэтэр. Үөрэх тэрилтэлэрэ ыытар үлэлэрин хайысхата киэҥ.
Холобур, ахтан аастахха, ойуур харыстабылын начальнигынан үлэлии сылдьыбыт Илья Николаевич Попов үлэҕэ, спорка айылҕа харыстабылын иилээн-саҕалаан илдьэ сылдьааччы. Зоя Михайловна Цырендопова салайыытынынан, Сайдыы оскуолата өрөспүүбүлүкэҕэ оскуолалар лесничестволарын күрэһэр бастаан турар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн ойуурга илдьэ, сиэтэ сылдьан, үөрэтэр сөп.
Эппиэтинэстээх үлэ
-Ойуур киртийбэтин, бөхтөн-сыыстан сылтаан уот барбатын туһугар эбии көрүүлэрдээххин дуо?
— Хас биирдии киһи тус сынньалаҥар тахсарыгар ыспытын-тохпутун бэйэтэ хомуйдаҕына эрэ, ойуур ыраас туруо. Даҕатан эттэххэ, кыраттан да киһи кыайбат улахан кыһалҕата тахсан кэлиэн сөп. Ойуурга үлэлиир дьон ыам ыйыттан балаҕан ыйын атаҕар — хаар түһүөр диэри сүрдээх эппиэтинэстээх үлэҕэ сылдьаллар. Участковай лесник, ойуур маастарын хамнаһын үрдэтэр сөп этэ. Оччоҕо эрэ ойуурга уот туруута тохтуон сөп, ойуур уотун утутар мөлүйүөнүнэн харчы аны суох да буолла, кыраһыын да кырыымчык үйэтэ үүннэ.
Кэмигэр этиҥ түһэр мастарын ыраастыыр буоллар, уот итинник айылаах ойууру туоруо суох этэ. Күһүн лесник ойуурга сылдьыахтаах. Санитарнай мас кэрдиитэ барбат. Билигин федеральнай бүддьүөт үппүтүн быстаҕына, ойуур эстэр да диэхэ сөп.
-Соҕотох лесник буолбакка, ойуур баһаардарын умуруорууга үлэлиир анал тэрилтэлэр баар буоланнар, буруота суох ыраас салгыннаах сайын ааһыан киһи бары баҕарар.
-Оннук. Ойуур улааппыт уотун аҕыйах ахсааннаах хамаанда кыайан утутар, уот кынаттарын быһар кыаҕа суох. Кураан сайын ойуур уотун умуруоруу улахан күчүмэҕэйдэрдээх буолар. Былыр ойуурга тахсыбыт уоту лесхоз уонна “Авиалесоохрана” элбэх ахсааннаах үлэһиттэрэ баар буолан, кыратыгар саба тутар этилэр. “ЧС”-ка кубулуйбут уоту элбэх ахсааннаах үлэһиттээх тэрилтэ, элбэх тиэхэникэлээх этэрээт эрэ тохтотор кыахтаах.
Билигин ойуур инженердэрэ көтөр аппарааты көтүтэн, түөлбэлэр тастарын көрөр эбээһинэстээхтэр. Онно массыына нүөмэрэ ойуурга ким киирбитин этэр буоллаҕа. Ыстараап көтөн кэлиэн сөп.
Былааннаах үлэ
-Александр Константинович, ыытар үлэҕиттэн кылгастык сырдатыаҥ буолаарай?
-Кылгатан эттэххэ, бу күннэргэ ойуурга бэйэм «Күөх чэппиэр» оҥорон кэллим — үлэлиир миэстэбит буоллаҕа, наһаа киртийдэҕинэ, хомуйар буоллахпыт, ким хомуйуой. Лесник тыаҕа сылдьыахтаах. Лесниктэр аҕыйахпыт, ойуур үлэтэ бүппэт үлэ.
Баатаҕай бөһүөлэгин иһигэр бу сайын волонтер оҕолору кытта улуус дьаһалтатын дьиэтиттэн “Сбербааҥҥа” диэри хомуйдубут. Улуус дьаһалтатын үлэһиттэрин кытта олордубут талахтарбыт ситэн, силигилии үүнэн тураллар. Саас тэрилтэлэр, дьон ойуурга уоттан сэрэхтээх буоларга илии баттаабыттара, инструктаж ыытыллыбыта. Сорох дьон илии баттыыртан туттунар этэ, тыаҕа олох сылдьыбыппын диэн. Таксиларга эмиэ сэрэтиллибитэ. Тэрилтэ ыстарааба улахан, онон эппиэтинэс ирдэнэр.
-Бу сайыҥҥы инники үлэлэргит кырааппыгынан былааннанан турдахтара.
-Манна, Баатаҕайга бөһүөлэк кытыыларынан сытар тимир чарпаларын хомуйуохтаахпыт. Ол курдук, “Баатаҕай” техучасток, «Сайдыы» сопхуостар ыскылааттара уонна кытыл таһынан үксүн хомуйабыт. Эһэ Хайа кырыытынан кураанах оту охсобут, атын да түөлбэлэргэ ол үлэ ыытыллар. Аэропорт кэннэ, нефтебаза таһынааҕы ойуур, Чолбон сыһыылара харахпыт далыгар сыталлар.
-Александр Константинович, «Дьааҥы аартыга» хаһыат нөҥүө санааҕын үллэстибиккэр махтанабыт. Түгэнинэн туһанан, сайыҥҥы кэми баттаһан, бар дьоҥҥор туох баҕа санааны этиэх этигиний?
-Күннэтэ алтыһар бар дьоммор аар айылҕабытын харыстыахха, араас куһаҕан дьаллыгы ойуур-тыа «эрэкэ-дьэрэкэ» оҕолоро, ол эбэтэр мутучка тииттэр, талахтар, оттор-мастар иччилэрэ истибэтиннэр, көрбөтүннэр. Силигилии сиппит күөх тыабыт ыраас салгынынан эмтии, араҥаччылыы турдун. Айылҕаны ыспакка, алдьаппакка, бөҕү-сыыһы ойуурга хаалларбакка, хомуна сылдьыахха. Уйгу-быйаҥ тэнийэн, дьоллоох-соргулаах олохтонон олоруохха.
Дойду үрдүнэн ойуур баһаардарын умуорууга улахан үп-харчы ороскуоттанар. Умуруоруллубатах отуу уотуттан, кураанах сыһыылартан, эргэ оттортон, таас бытыылкалартан, этиҥ охсуутуттан, бөхтөн-сыыстан ойуур баһаардара буолалларынан, дьон сэрэхтээхтик туттара наада. Уот баара билиннэҕинэ, тута тустаах тэрилтэлэргэ биллэрэргэ дьулуһуҥ.
Раиса Чирикова