Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэрии ыар кэмнэрин нүһэр тыыннара умнуллубаттар.
Ахса биллибэт норуот дьылҕатын атыйахтыы аймаабыт ыар сэрии уһун уунньуктаах сылларын туман буолбут хонуктара араҕас сарыалы саппаттар. Бүттүүн сэбиэскэй сойуус халыҥ халлалаах ньыһыл күүстэрин кытта Дьааҥы дьоно дьүккүөрдээхтик, күүрээннээхтик үлэлээн Улуу Кыайыыны уһансыбыттара. Сэрии кэнниттэн дьон-киһи бары, оҕо, дьахтар, дойдуну тутууга туруммуттара.
Улуу Кыайыы кыһыл былааҕа үөһээ көтөҕүллүөҕүттэн 80 сыл ааста. Ыраах дойду буорах сыттаах толоонноругар букатыннаахтык хаалбыт хорсун буойуттар, улуу кыайыыны аҕалбыт саллааттар ааттара умуллубат төлөн буолан хас кытыастар. 1941-1945 сыллары кэпсиир харах уулаах история кэрэһиттэрин – сэрии сылларын оҕолорун үйэлээх ахтыылара кыһыл көмүс сурукка тиһиллэн үйэтитиллэллэр.
Норуот бүттүүн туруммута
Сэрии иннинэ Сэбиэскэй Сойуус бырамыысалыннаска, оҥорон таһаарар бородууксуйатынан сайдыылаах судаарыстыбалар истэригэр биир инники күөҥҥэ турар кэмэ этэ. Дойду соҕуруу өттүгэр нэһилиэнньэ 40%-на олороро, 31850 бырамыысалыннас тэрилтэлэрэ, ол иһигэр хара металлургия 37 собуоттара, ыарахан уонна орто киэптээх массыынаны оҥорон таһаарар 749 собуот, тыа хаһаайыстыбатын, химическэй, маһы бэлэмниир, кумааҕы оҥорор 169 собуот, 1135 шахта, 3 тыһыынчаттан тахса нефтяной скважина, 61 сүдү улахан электростанция, сүүһүнэн текстильнэй, пищевой уонна атын баабырыкалар бааллара.
1941 сыллаахха нацистскай империя электроэнергияҕа, туһалаах металлары, таас чоҕу хостооһуҥҥа, ол саппааһынан инники турара. 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Сэбиэскэй Сойууска биллэриитэ суох саба түспүтэ.
Дойдуга байыаннай тутул саҕаламмыта, сүҥкэн улахан бырагараама оҥоһуллан, норуот хаһаайыстыбатын уонна судаарыстыба бары күүһүн өстөөҕү үлтүрүтүүгэ ууруллубута. Иосиф Виссарионович Сталин ССПС Совнаркомун уонна Компартия Киин Кэмитиэтин туруоруммут директиватынан ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр уонна от ыйын 3 күнүгэр араадьыйанан иһитиннэрбит ыҥырыытыгар өстөөҕү Сэбиэскэй норуот түмсүүтэ, сомоҕо күүһэ кыайыахтааҕын туһунан этиитэ бар дьону улаханнык долгуппута. Сэбиэскэй норуот фроҥҥа, тыыл үлэтигэр бүттүүн туруммута. Сэрии саҕаланаатын кытта, кылгас кэм иһигэр, байыаннай сэби-сэбиргэли оҥорон таһаарыы (материальнай-техническэй) баасатын хаҥатан үрдэтии ыытыллыбыта, ол Германия сэбилэниилээх күүстэрин кыайыы бигэ фундамена этэ. Саамай ыарахан тэрээһининэн дьону эвакуациялааһын буолбута. Ол уоттаах сэриигэ 34 476 700 байыаннай сулууспалаах сэриилэспит, аармыйаҕа уонна флотка 490 000 дьахтар ыҥырыллыбыт.
Сэрии сылын оҕото — история кэрэһитэ
Аҕа дойду уоттаах сэриитэ Сэбиэскэй Сойууска саба түспүтэ, арҕаа өрөгүйүөннэринэн кимэн киирбитэ. Ньиэмэс сэриитин оккупациятын рейхстага онно түөрт сыл хаһаайыннаабытын туһунан оччолорго 12 сааһыгар үктэммит сэрии сылын оҕото Феодосий Кузьмич Ткаченко ахтыыта Раиса Чирикова 2021 сыллаахха суруйбут «Араҕас сарыал анараа өттүгэр» («По ту сторону золотого горизонта») кинигэтигэр киллэриллибитэ. Феодосий аҕата, икки убайа уонна эдьиийэ 1932—1933 сылларга Украина сиригэр элбэх киһи хоргуйан, улахан аччыктааһын кэмнэригэр өлбүттэр. Сир-дойду куура хатан, ол сут дьыллар ордук кыра сэлиэнньэлэргэ сүдү хоромньуну аҕалбыттар, бурдук үүннэриитэ улаханнык атахтанан, оннооҕор талах сэбирдэхтэрэ кураанахсыйбыттар, кырыыса буолуохтааҕар ииттэр сүөһү охтон өлүүтэ, ыал ыалынан эститэ, киһини да сиэһин түгэннэрэ тахсыталаабыттарын туһунан уонна өлүү-сүтүү дьиҥнээх сыппарата кэлин да кыайан ааҕыллыбатаҕын туһунан историяҕа этиллэр.
Феодосий Кузьмич 1929 сыллаахха Киев уобалаһын Таращанскай оройуонун Степок сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 10 сааһыттан, сэрии саҕаланыан инниттэн, ийэтин батыһан холкуоска улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиир: «Ийэм барахсан батыһыннара сылдьан бүөбэйдээн, булбутун барытын миэхэ анаан, бу 90 сааспын ааһыахпар диэри тыыннаах олордоҕум», — диэн кэпсиир. Ийэтэ күн сириттэн барбытын кэннэ кинини оҕо дьиэтигэр ыыталлар, онно оскуола 4 кылааһын бүтэрэр.
1944 cыллаахха сэбиэскэй аармыйа Феодосий төрөөбүт сэлиэнньэтин Степогу босхолуур.
Сэрии Дойду олоҕор улахан охсууну аҕалан, ол урусхалын кэнниттэн дойдуну чөлүгэр түһэриигэ Сэбиэскэй Сойуус экономическэй уонна социальнай инфраструктураларын олоххо киллэрии үлэтэ ыытыллар — биэс сыл иһигэр урусхалламмыт Москва, Ленинград, Курск, Минск, Киев курдук уо.д.а. куораттары, сэлиэнньэлээх пууннары, бырамыысалыннас тэрилтэлэрин, кэллэктиибинэй хаһаайыстыбалары атаҕар туруорууга дойду бары мобилизационнай ресурса ууруллар, ону тэҥэ урусхалламмыт Дойду соҕуруу өттүн тэрилтэлэрин, Днепр ГЭС-ин, металлургическай собуоттары үлэлэтии саҕаланар.
Сэрии кэнниттэн чороччу улаатан эрэр сэрии тулаайаҕа Феодосий бар дьону кытта Киевы чөлүгэр түһэриигэ үс сыл үлэлиир, тырахтарыыстыыр, хомсомуол кэккэтигэр киирэр, 18 сааһын туолуута плотник үөрэҕин бүтэрэн тутууга оробуочайдыыр. Сотору, уонча сылынан, 50-нус сылларга хомсомуол путевкатынан Депутатскай оробуочай бөһүөлэгэр тиийэн, баһылаабыт идэтинэн тырахтарыыстыыр, бульдозеристыыр. Бырамыысыланнас кытаанах үлэтэ доруобуйатыгар дьайан, үһүс сылыгар быар ыарыытынан (гепатит С) ыалдьар. Оччолорго инфекционнай балыыһа Дьааҥыга Эһэ-Хайаҕа эрэ баар буолан, кинини онно эмтэтэ ыыталлар. Эмчиттэр быар ыарыытыттан саһара буспут өҥнөөх уолу: «Кытай уола бу хантан кэллиҥ?», — диэн эйэҕэстик көрсүбүттэрин уонна олоҕун туһунан Феодосий Кузьмич Ткаченко кылгастык ахта кэпсиир: «Эмтэнэн үтүөрэн баран, Эһэ-Хайатааҕы автобаасаҕа бульдозеристаабытым. Ол сылларга Софья Ивановна Заборовская диэн кэрэ кыыстыын билсэн, көрө түһээт таптаан, ыал буолбуппут. Онтон Баатаҕайга үлэлээбитим, 1960 сылларга Верхоянскай куоракка көспүппүт. Онно Райпоҕа тырахтарыыстаабытым, коммунальнай хаһаайыстыба тэрилтэтигэр 1964 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыахпар диэри үлэлээбитим. Онон Дьааҥы сирэ мин олоҕум, дьылҕам уйата буолбута».
Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат
Төрөөбүт Ийэ Дойду дьылҕатын быһаарар былдьаһыктаах кэмнэргэ, буулдьа, буорах сыттаах сэрии уоттаах толоонугар өстөөҕү сууһарар хааннаах кыргыһыы фронугар ыытыллар көмөҕө — сэбиэскэй тыылга оҕолор улахан дьону кытта тэҥҥэ турбуттара. Тыһыынчанан оскуола оҕолоро фроҥҥа барбыттары солбуйа бырамыысыланнас тэрилтэлэригэр, холкуостарга үлэлээбиттэрэ, бэриллибит былааны толорууга улахан күүс буолбуттара. Ол Аҕа Дойду Улуу Кыайыытын историятын летопиһын биир өлбөөдүйбэт страницатыгар киирбитэ.
1941-1945 с. уоттаах сэрии тыйыс тыынын, аччыктааһыны, хоргуйууну этинэн-хаанынан билбит сэрии сылларын оҕото Феодосий Кузьмич агропромышленность комплексын эйгэтигэр өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин, Дьааҥы оройуонун уонна Саха сирин социальнай-экэнэмическэй сайдыытыгар киллэрбит үтүө кылаатын иһин 2019 сыл ахсынньы ый 19 күнүгэр «Үлэҕэ килбиэнин иһин» бэлиэнэр наҕараадаламмыта.
Үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьааҥы куоратын уонна Дьааҥы оройуонун бочуоттаах олохтооҕо: «Тыыл ыар үлэтинэн кыайыыны уһансыбыт үтүө үлэһит дьонноох хоту дойду мин иккис дойдум буолбута. Манна, дьолбун булбут дойдубар — сайынын киирбэт күннээх ыраас саҕахтаах хоту кыраайга төрөөбүт оҕолорум, сиэннэрим мин олохпун салгыахтара», – диэн үөрэ кэпсиирэ. Кини харах уулаах Улуу Кыайыы 77 сылыгар тиийбэтэҕэ, 2022 сыл кулун тутар ыйыгар орто дойдуттан букатыннаахтык айаннаабыта.
Бүгүн кини сыдьааннара аҕаларын, эһээлэрин Феодосий Кузьмич аатын харысхаллаахтык үйэтитэллэр, алтыспыт дьоно-сэргэтэ кинини сылаас тылларынан ахталлар.
Сэрии сылларын оҕолорун хорсун быһыылара үүнэр көлүөнэни, ыччаты иитиигэ, төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолууга сирдииллэр.
Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат…
Боотто АСХААРАП