Дьааҥы улууһун тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччытынан 2023 сыл кулун тутар ыйтан Кэскил Степановна Ефимова ананан үлэлиир. Быйылгыттан тыа хаһаайыстыбатын дьаһайыы боломуочуйата улуустарга бэйэлэригэр бэрилиннэ. Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар туох үлэ ыытылларын туһунан уонна саҥа киириилэргэ туох санаалааҕын Кэскил Степановна кэпсиир.
— Кэскил Степановна, быйылгы кыстык хайдах түмүктэнэн эрэрий?
— Ыам ыйын 5 күнүнээҕи оперативнай чахчынан, улууска ынах сүөһү ахсаана 2470 төбө, ол иһиттэн ыанар ынаҕа — 967, бургунас – 68. Уопсайа 7289 сылгы баар, онтон биэтэ — 4550. Таба уопсай ахсаана 3239, ол иһиттэн төрүүр табата — 1202 төбө.
Ынах сүөһүгэ төрүөх 59,2% буолан турар, ол эбэтэр 572 торбос, кулун 514 төбө — 11,3%, тугут 444 төбө — 36,9%. Үүтү уопсай ыаһын 4 ый түмүгүнэн 156 туонна, үүтү квитанцияланан тутуу 66 туонна. Күн бүгүн 17 нэһилиэккэ 18 үүтү тутар пуун баар эбит буоллаҕына, онтон 10-на үлэтин саҕалаабыта.
2024-2025 сыллаах кыстыгы син этэҥҥэ туораан, күөххэ үктэннибит диэххэ сөп. Былырыын 8674 туонна оттоох кыстыкпытын көрсүбүт эбит буоллахпытына, билигин ол онтон 551 туонна ордоруулаахпыт, ону тэҥэ олохтоох дьаһалталар нэһилиэнньэҕэ кыһыҥҥы суол бүтүөн иннинэ комбикорм тиэннилэр. Бэлиэтээн эттэххэ, Арыылаах уонна Табалаах курдук улахан нэһилиэктэр 3-4-түү массыынаны аҕаллылар.
Быйыл эмиэ СӨ Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн субсидия көрүллэн, 1817 кууруссаны массыынанан тиэйэн аҕалан, улууспут дьонугар түҥэттибит. Ол курдук, бэйэбит уолбут Вадим Горохов көҕүлээһининэн, хоту, арктика улуустарыгар аан бастакы массыынан тиэйии буолла. Кини массыынатын кууруссаны тиэйэр гына клеткалары туруортаан, салгын сөпкө киирэр гына тупсаҕайдык оҥорон, бэйэтинэн Дьокуускайтан Хаандыгаҕа диэри атааран, суоппардарыгар быһааран, көрдөрөн икки рейс тухары биир да сүтүгэ суох улуус нэһилиэктэрин барытын хабан, баҕалаах дьоҥҥо барыларыгар түҥэттибит. Ол кууруссаларбыт тутатына сымыыттаан барбыттара.
Өрөспүүбүлүкэҕэ сибиинньэ хаһаайыстыбата, Хатастааҕы свинокомплекс эстибит буолан, быйыл сибиинньэ иитиэх баҕалаах дьоҥҥо аҕалбатыбыт. Эһиил атын улуус сибиинньэ иитэр хаһаайыстыбаларын кытта эрдэ кэпсэтии ыытан, 70-ча сибиинньэни кыһыҥҥы суолунан аҕалбыт киһи диэн былаанныыбыт.
— Быйылгыттан тыа хаһаайыстыбатыгар уларыйыы киирэн, боломуочуйа олохтоох дьаһалталарга бэриллэр диэн буолбута. Ол туһунан эн санааҥ уонна улуус төһө бэлэмнээхтик киирэн эрэрий саҥа уларыйыыга?
— Быйыл тыа хаһаайыстыбатыгар киирбит сүрүн уларыйыынан тыа хаһаайыстыбатын сорох боломуочуйатын муниципальнай тэриллиилэргэ, олохтоох дьаһалтаҕа биэрии. Урут тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ нөҥүө кэлэр субвенция тус-туспа хайысханан, ол эбэтэр үүт соҕотуопкатыгар, биэ төбөтүгэр, таба итиитигэр, ынах төбөтүгэр чааһынай хаһаайыстыбаҕа диэн тыырыллан кэлэр эбит буоллаҕына, бу сылтан саҕалаан биир бюджетнай статьянан олохтоох улуус дьаһалыгар бэрилиннэ. Ол кэлбит уопсай субсидияны дьэ олохтоох улуус дьаһалтата таһаарбыт уурааҕынан бэрээдэк оҥоһуллан, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар тиэрдиллиэхтээх диэн этэ.
Олохтоох муниципальнай улуус уурааҕа өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын даҕаны, Российскай Федерация бырабыыталыстыбатын даҕаны бэрээдэктэриттэн туора тахсыа суохтаах, ол эбэтэр РФ Бырабыыталыстыбатын 25.10.2023 с. 1782 №-дээх Уурааҕа, СӨ Бырабыыталыстыбатын 30.12.2020 с. 445 №-дээх Уурааҕа, СӨ ПП 13.12.2021 с. 515 №. Бу бэрээдэктэр чэрчилэринэн буолуохтаах диэн саҥа боломуочуйа ылыллыбыт сокуонугар сурулла сылдьар. Ол иһин биһиги улууспутугар быйыл 2025 сылга тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар көрүллэр субсидияларга уларытыы киллэрбэтибит. Санатан эттэххэ, үүтү оҥорон таһаарыыгы уонна астааһыҥҥа 65 солк. хааллардыбыт, ынах төбөтүгэр 39 тыһ.солк, тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга биэ төбөтүгэр 5 тыһ.солк. Арай таба төбөтүгэр кыра эбиллии баар, ол курдук стандарт бөлөххө эппиэттиир ыстаадаҕа.
Өссө биир уларыйыынан “Электроннай бюджет” системаҕа киирэн үлэлээһин буолар. Дьэ, бу система нөҥүө субсидияларбыт бэрээдэктэрин киллэрэн туран, кимиэхэ тиксиэхтээҕин сүүмэрдээһин (отбор) оҥорон, тустаах хаһаайыстыбаларга ыытыахтаахпыт. Урут барыта кумааҕынан докумуон хомуллан, тустаах хамыыһыйа биир күн мустан, быһаарар эбит буоллаҕына — билигин барыта электроннай. Ол эбэтэр ити этиллибит система нөҥүө оҥоһуллар. Биһиги бу системаҕа саҥа үлэлээн эрэбит. Туох даҕаны анал үөрэҕи барбатыбыт, бэйэбит «сатыыр-сатаабат» икки ардынан үөрэнэн үлэлээтибит. Саатар бу хоту улуустарга интернет ситимэ мөлтөҕө атахтыыр. Ити этэр “Электроннай бюджет” порталга биһиги курдук бытаан, мөлтөх интернеттээх улууска үлэлииргэ күчүмэҕэйдэрдээх. Ыйга интернет өҥөтүгэр (Ростелеком уонна РЦИТ) 30 000 солк. курдук төлөөн олорон, ити порталга киэһэ үлэ чааһын кэнниттэн нагрузка аҕыйаатаҕына эбэтэр сарсыарда эрдэ атын исписэлиистэр кэлэ иликтэринэ биирдэ, холкутук арыйан үлэлиэххэ сөп.
Онон быйыл уустуктары, ону тэҥэ элбэх өйдөммөт боппуруостары көрсөн, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар анаммыт субсидиялартан үүтү тутуу уонна табаны иитии сүүмэрдээһинин муус устар 25 күнүттэн саҕалаабыппыт. Ол гынан баран, эрдэ эппитим курдук, ити электроннай системаҕа саҥа үлэлээһин буолан, үүтү соҕотуопкаҕа үлэлиир кооперативтарбыт сыыһа-халты докумуоннары туттарыылара тахсан, сүүмэрдээһин хаттаан оҥоһулунна. Бу ый 16 күнүгэр түмүктэннэ. Онтон анал хамыыһыйаны этэҥҥэ ааһан, субсидия тустаах хаһаайыстыбаларга тиийэр ини диэн эрэнэбит эрэ. Онтон тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга биэ төбөтүгэр уонна кэтэх хаһаайыстыбаларга ынах төбөтүгэр субсидиялар сүүмэрдээһиннэрэ сыл иккис аҥарыттан буолуоҕа.
Тыа хаһаайыстыбатыгар аналаах тутуулары өрөмүөннээһиҥҥэ уонна саҥаны тутууга быйыл эбии туспа субсидия көрүллүбүтэ. Чуолкайдаан эттэххэ, ынах сүөһү турар хотонугар, сылгы базатыгар, сайылыкка уонна үүтү соҕотуопкалыыр тэрилтэлэр базаларын хаҥатталларыгар – 24 750 тыһ.солк. Бу субсидия сүүмэрдээһинин чопчу бу күҥҥэ оҥоһуллуоҕа диэн билигин этэр кыаҕым суох, быһа барыллаан, бэс ыйын саҕаланыытыгар сабаҕалыыбыт. Онон Дьааҥы улууһугар тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар бүгүҥҥү туругунан балаһыаннньабыт итинник.
— Түмүккэ, улуус биир сүрүн салаатын тутаах үлэһиттэригэр, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар дьоммутугар, тугу этиэҥ этэй.
— Этэҥҥэ күөххэ үктэммиппитинэн. Сүүмэрдээһиммит түмүгүнэн харчыбытын, хойутаан да буоллар, дьоммутугар тириэрдиэхпит. Санаабытын түһэрбэккэ, ынахпыт ахсын көҕүрэппэккэ, бэриллибит былааммытын толоруоххайыҥ диэн ыҥырабын. Эдэр ыччатарбытын, оҕолорбутун сибиэһэй бэйэбит оҥорон таһаарбыт аспытынан аһатан-сиэтэн доруобай дьону иитэн таһаарыаххайыҥ диэн баҕа санаалаахпын.
Кэпсэттэ Надежда Горохова