Тыа киһитэ от-мас түбүктээх үлэтин быыһыгар сынньанар сирэ ойуур, тыа, булт, сааскы айылҕа. Ол да иһин баччаларга кэпсиир кэпсээннэрэ айылҕа тула – отуу уота, күөл уутун чэйэ, алаадьылаах сиэр-туом, балыктааһын, хаамыы, кыһыҥҥы таҥаһы ыраас хаарга тэбээн ууруу. Сааскы дьон бу ыйга түмсэн, эбэтэр соҕотохтуу үрүксээк сүгүүлээх, куруук сылдьар ыллыктарынан айылҕа диэки аа-дьуо хаамсаллар, көмүөл мууһа барыар диэри тымныы салгын үргүйэр, онон баччаларга сөптөөхтүк таҥна-сапта сылдьар ордук дэһэллэр уонна «Дьааҥы аартыга» хаһыат нөҥүө санааларын маннык үллэстэллэр.
Дария Николаевна Борисова, Алыһардаах нэһилиэгин олохтооҕо, уус-уран самодеятельность көхтөөх кыттааччыта, ынах сүөһү ииттэр бэйэ хаһаайыстыбатын хотуна:
«Тымныы соҕус тыаллаах күн да буоллар, үгэс быһыытынан айылҕаҕа тахсан отуу оттон, сирбитин-уоппутун арыылаах алаадьынан аһаттыбыт, отуу тула олорон ирэ-хоро кэпсэтэн сүрдээҕин сэргэхсийдибит. Дьыл түөрт кэмигэр барытыгар биһиги сири-уоту аһатар үгэстээхпит. Айылҕаҕа сырыттахха киһи кута-сүрэ чэпчиир – күн уһаан сырдаабыта, сир сотору ууллуохтаах хаарынан бүрүллэн сытара көрүөхтэн үчүгэй. Саха киһитэ бары – булчуттуун, балыксыттыын, айанньыттыын иитэн-аһатан олорор айылҕабытыгар ураты сыһыаннаах буоллахпыт, өлгөм үүнүүнү, быйаҥнаах дьылы, үчүгэй төрүөҕү көрдөһөбүт, саас сир хараарыыта күөл кытылыгар салама баайабыт. Ол эмиэ туһунан сиэр-туом.
Кэлиҥҥи сылларга айылҕа катастрофаларын, иэдээннэрин тэлэбиисэринэн көрдөрөр буоллулар, олору көрө-көрө дууһа олус айманар. Ойуур баһаардара, мотуохтар, сир хамсааһыннара улахан хоромньуну аҕалаллар, ол экологияҕа да дьайан эрдэҕэ. Тулалыыр айылҕабыт этэҥҥэ эрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпыт. Таарыччы ыччакка сүбэ кэриэтэ эттэххэ маннык, көмүөл мууһа хаһан устан айанныар диэри чараастык таҥнан сылдьыы доруобуйаҕа охсуулаах буолар, күн тыкта дии-дии бэргэһэтэ суох сылдьыы сэрэхтээх. Эдэр сылдьан ааххайбаккын, сааһырдахха ол биллэр. Онон муус устан барыар диэри харыстанар ордук».
Дмитрий Егорович Васильев, Суордаах нэһилиэгин олохтооҕо:
«Биһиги нэһилиэкпит улуус кииниттэн ыраах сытар, ыам ыйын саҕатыттан сиринэн суол-иис аны кыһын муус туруор диэри тохтотуллар. Билигин кыһыҥҥы суол сабыллыан иннинэ аҕай ас-үөл, бородуукта, хаһаайыстыбаҕа туттуллар тэрил тиэнии бүтэһик кэмнэрэ. Икки ыраах айан массыыналара кэлиэхтээхтэрин кэтэһэбит. Дьокуускайтан Бэстээххэ диэри массыына сылдьыытын бу ый 17 күнүгэр диэри тардыбыттар, онон бэрт.
Суордаах арыый соҕуруу сытар буолан сааспыт эрдэлиир, хаар эрдэ ууллар, харалдьык эрдэ тахсар. Манна былыр улахан айылҕалаах дьон олорон ааспыт ытык сирдэрэ элбэхтэр. Ыалдьыт дьон ону ордук сэрэйэллэр эбит, кэпсииллэриттэн иһиттэххэ. Ирбэт тоҥ ириэриитэ биллэн истэҕин ахсын сир-дойду иэнэ эмиэ уларыйар, көнө-налыы хонуулар дулҕа курдук боллурданаллар, урут үүммэт үүнээйилэр үүнэр буоллулар.
Киин хочуолунайтан ититэр ситиммит суох буолан, билигин бөһүөлэк эр дьоно бары кыстык мас бэлэмнэниитин үлэтигэр сылдьабыт, маспытын ханнык дэлээнэни биэрэллэриттэн. Мантан саас ыам ыйыгар аны кус булдун кэтэһэбит».
Лариса Николаевна Попова – Көҥүл Кыыс, «Дабайаан» турфирма хотуна, хас да кинигэ ааптара, поэтесса, Дьааҥы куората:
«Мин дьыл кэмин барытын сөбүлүүбүн, ол гынан баран көмүс күһүнү чорботон таптыыбын. Суугунуур күһүҥҥү сэбирдэхтэр тыастара ураты, сир-дойду ааҕыллан сиппэтэх өҥө. Саас киһи таһырдьаттан киирбэт кэмэ. Баччаларга балыктыыбын, ону таһынан ойуур иһигэр турар ураһалардаах балаҕаммар күн аайы барабын. Чыычаах ырыата, тиит, талах, хаар сыта ураты. Туристар тустарынан эттэххэ, кинилэр дьыл хайа баҕарар кэмигэр Айылҕаҕа көрдөһө эрэ кэлбэттэр, айылҕаҕа сүгүрүйэ, махтайа кэлэллэр. Саас сылгы баасатыгар, Батагайкаҕа сылдьан Дьааҥы ураты, дьикти айылҕатын көрөллөр-истэллэр.
Бу күннэргэ икки ыалдьыттарым – Степан, 2 кылаас уонна Дьулус, 1 кылаас үөрэнээччилэрин кытта отуу оттон чэйдээтибит. Оҕолор айылҕаҕа хайдах сыһыаннаһыахтаахтарын наһаа билэллэр эбит. Үүнэр көлүөнэ бэйэтин омугун итэҕэлин илдьэ сылдьарыттан үөрдүм, кинилэр буоллахтара инникибит. Бараары туран балаҕан эркинин имэрийдибит, ыйанан турар сылгы тириитин наһаа сэргээтилэр, иккиэн олбу-солбу сылгы тириитин имэрийэн ылаллара долгутта. Эбээ Лариса, сотору эмиэ кэлиэхпит, дииллэр».
Егор Владимирович Потапов, Табалаах орто оскуолатын учуутала:
«Хаар ууллуоҕуттан, күһүн хаар түһүөр диэри кустуур-хаастыыр, сайыны быһа балыктыыр сирим эһэбиттэн ананан хаалбыта. Онно тиийэн доҕотторбун, дьоммун, оҕолорбун кытта сынньанабыт, сайынын сир астыыбыт. Бастакытынан, сирбин аһатабын. Саха киһитин сиэринэн иччилэргэ, айыыларга олус итэҕэйэбин. Саха — айылҕа оҕото. Үөрэтэр оҕолорбун айылҕаны харыстааһын, сири-уоту аһатыы, айылҕа күүстэригэр итэҕэйии диэн тиэмэнэн куруук үөрэтэ, өйдөтө сылдьабын.
Бу кэмҥэ, ол эбэтэр муус устар ыйга ириэрдэҕинэ, кэлэр ый эмиэ оннук буолар, мас хаарын тэбээбэтэх буоллаҕына халаан уута кэлэр диэччилэр. Сааскы күн-дьыл туругунан хайдах дьыл кэлиэхтээҕин бэйэбэр кыралаан эмиэ билгэлэнэбин».
Елена Петровна Потапова, Адыаччы нэһилиэгин култуура уонна спорт Киинин иһинэн үлэлиир «Алгыс» түмсүү хотуна:
«Былааннаах үлэлээх тэрээһиннэрбит араас тиэмэлээхтэр. Бу күннэргэ Анал байыаннай дьайыыга анаан түөрт куул ситиини-илими ыраастаан уонна ыраастыыр, араҥаччылыыр оттору бэлэмнээн ыыттыбыт. Бу күннэргэ түөрт иистэнньэҥмит улуус киинигэр ыытыллыбыт байыаннай таҥаһы тигии маастар-кылааһыгар баран кыттыыны ыллылар.
Муус устар ыйы биһиги Айыыһыт ыйа диибит. Айыыһыт ыйыгар аҕыйах хонуктааҕыта айылҕаҕа тахса сырыттыбыт. Скандинавскай хаамыынан дьарыктанар буоламмыт чугас тыа саҕатыгар, Адыаччы эбэҕэ тиийэ күн аайы хаамабыт диэххэ сөп. Ыраас салгыҥҥа сылдьыы, хамнаныы, хаамыы эти-сиини чэбдигирдэр, отуу оттон чэй өрөн истэххэ амтанныын ураты. Тыа киһитэ оҕотун кыратыттан үгэстэргэ, сиэргэ-туомҥа үөрэтэр буолан, наһаа тутуһаллар, итэҕэллээхтэр. Уонна бэлиэтээтэххэ, дьыл кэлэрэ-барара кырдьык түргэтээбиккэ диэри, интэриэһинэйэ диэн ону ыччат дьон кытта бэлиэтиир буолла. Өйдөөн көрдөххө, урукку «хайалар» диир мырааннарбыт кытта намтаабыкка дылылар».
Григорий Дмитриевич Чириков, Боруулаах нэһилиэгин олохтооҕо:
«Сопхуос саҕана кыыл табаны бултааһыҥҥа киэҥ сиринэн сылдьыбытым. Айылҕа тыыннаах, сири-дойдуну анаан аһатары ирдиир даҕаны, киниэхэ тиийдэххэ сиэр-туом хайаан да оҥоһуллар. Тайҕа аата тайҕа. Бураан, таба көлөлөөх, кыра оһохтоох, балааккаҕа хоно сылдьаҕын. Ким баҕарар, сааһыттан, омугуттан тутулуга суох, тайҕа хоноһотун быһыытынан, ол сиргэ-дойдуга үктэнниҥ да сири-уоту аһатыы, күндүлээһин былыргыттан тутуһуллар сиэр-туом. Тайҕа Байанайа киэр хайыспатын диэн ааттаан-суоллаан аһатыы, көрдөһүү эмиэ оҥоһуллар. Ойуурга-тыаҕа таҕыстахха, сис тохтобулларыгар, айылҕаны күндүүлээн ааһар ордук. Кулун тутар, муус устар уорааннаах, тыаллаах, тибиилээх ыйдар. Урут баччаларга улахан дьон күүлэҕэ, тиэргэҥҥэ да тахсан киирэллэригэр халыҥ сэлиэччиктэрин, бэргэһэлэрин кэтэ сылдьаллар, оннук харыстаналлар. Уонна бу саҕана туллук үөрэ элбэх буоллаҕына кус-хаас хойуутук кэлэр. Оҕо сылдьан туллуктуу барыы диэн улахан булка барыы курдук буолара. Оччолорго туллук, курупааскы күннээҕи аһылык, куобаҕы киһи эппэт дэлэйэ этэ. Муус устар сылаас турдаҕына сайына сөрүүн буолар диэн сылыктанар».
Семен Васильевич Потапов, Алыһардаах нэһилиэгин уот ыстаансыйатын үлэһитэ:
«Саас ахсын күөгүнэн балыктыыр үгэстээхпит, балыктааһыҥҥа күрэх да тэрийээччилэр. Мин уот ыстаансыйатыгар сменанан тахсан үлэлиир буоламмын өрөбүллэрбэр маспын дьаһанан баран, чугас балыктыы барабын. Дьоммор сотору-сотору алыһар кэһии ыытабын, оҕолорум үөрэллэр. Хатырыктаах да буоллар минньигэс ас. Манна алыһар элбэх, ол да иһин сирбитин Алыһардаах диэн ааттаатахтара. Балык этин, миинин (ухаатын) сүрэххэ, тымырга, уҥуохха туһалаах уонна иммунитеты бөҕөргөтөр диэн суруйаллар, диетологтар нэдиэлэҕэ биирдэ балык сиэхтээххин дииллэр эбит. Онон биһиги тайҕа быыһыгар олорор дьоҥҥо битэмииммит аттыбытыгар баар.
Киэһэ дьыбарданар да буоллар халлаан ырааһа, сылыйан эрэрэ биллэр. Эһэм оҕонньор сүрдээх билгэһит этэ, моҕотой хороонуттан хойутаан таҕыстаҕына — хатааһыннаах тымныы саас буолар диэччи. Ыйы, күнү кэтээн көрдөххө кырдьык оннук эбит».
Тымныы муоһа тоһунна да тайҕа диэки көрөөччү куруук элбиир. Оттон муус устарга — Айыыһыт ыйыгар дьон-киһи айылҕаҕа чугаһыыр. Кыстыкка бэлэмнэнии үлэлэрэ саҕаланнылар, ону кытта ойуур-тыа саҕатынан, үрэҕинэн, тыраахтар суолун кытта хаарга ыллык тыргыллар.
Ону кытта сыыртан сыыйылла хатыыскалаабыт, иэдэстэрэ сааскы күн уотугар саһарчы буспут тыа сирин оҕолоро дорооболоһууттан саҕалаан, сиэри-туому билэллэрэ, айылҕа сүдү күүстэригэр итэҕэйэ улааталлара, ытык сирдэри ааҕа билэллэрэ, кыраларыттан дьиэ-кэргэн, уһуйаан, оскуола нөҥүө өбүгэ үөрэҕин ылыныылара утумнаахтык салҕанар.
Тыа сирин дьонугар сааскы ыйдар хас биирдии күннэрэ туохтааҕар да күндү, кэлэр кыһыны хайдах көрсөллөрө, туорууллара сааскы үлэ түмүгүттэн тутулуктаах. Ол иһин баччаларга мас тиэнэн эрбэнии, саһаан туруоруу үлэлэрэ күргүөмнээхтик ыытыллаллар, тиэргэн ахсын сааһыламмыт мас кыстанар. Муус устар уонна алтынньы ый ситимнэрэ манна көстөр.
Боотто АСХААРАП