Күммүт Айыылартан арчыланан, бэртээхэй сарсыарданан көрүстэ. Ыһыахпытын Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Арыылаах олоҕун, дьонун сырдатар архыып докумуоннарыгар олоҕуран, ол сыллары кэрэһэлиир, буолан ааспыт чахчылары сэгэтэр дьүһүйүүнэн арылынна.
1931 с. с. өрөпкүөм бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Слепцов Гаврил Николаевич — Сомоҕоччой, бастакы үөрэх кыһата оскуоланы баай Бахачыылап Бүөтүр Сэмиэнэбис тэрийэр. Социализм кыһата» холкуос1932 сыллаахха тэриллэн, үүнэр-сайдар суоллар аһыллаллар. 1943 сылтан «Ааҕар дьиэ» арыллан, сонуну сырдатар хаһыаттар, кинигэлэр кэлитэлээбиттэр. Арыылаахтан төрүттээх Киэсэ Омуоһап Яцик сүрүн чилиэнин эппиэтинэстээх боломуочунайынан киэн туттабыт. Ахтан аһардыбыт Ылдьаа кыыһын Омуоһаба — Шараборина Маарыйа туһунан. Уолун Баһылайы батыһан сэриигэ барбыт уонна Ленинград куорат иэдээннээх былакаадатыттан тыыннаах эргиллибэтэх хорсун Ийэҕэ сүгүрүйэн, аныгы ыччакка сырдаттыбыт.
Ыһыах сиэрин-туомун толорон, Арыылаахтан тардыылаах Герасим Иннокентьевич Старостин алгыс туомун толорон, бар дьонун сүргэлэрин көтөхтө, үтүө дьылы баҕарда.
Быйылгы ыһыахпыт сыл инниттэн былааннанан, уон оҕолоох дьоруой Ийэ Ефимова Дария Степановна 100 сааһын бэлиэтээн, ийэлэрин, эбээлэрин, хос эбээлэрин сырдык аатын үйэтитэр сыаллаах оҕолоро, удьуор ыччаттара, аймах дьонноро тэрийэн, бэрт сэргэхтик ааста. Ол курдук «Ийэ – олох төрдө» диэн иис-уус Далбар Хотуттарга, дьиэ хаһаайкаларыгар, ийэлэргэ анаан күөн күрэһи үбүлээн, бириистээн, ийэлэрин сатабылын, сөбүлүүр дьарыгын ыччат дьоҥҥо уһуйар сыаллаах тэрийбит күрэхтэригэр аҕыс ийэ, ыал хаһаайкалара эдэриттэн аҕам саастаахтартан хааччаҕа суох баҕалаахтар кыттыыны ыллылар.
Ол курдук 6 түһүмэхтээх «Ийэ – олох төрдө» күөн көрсүү түмүктэрэ маннык буолла:
- «Кылаан чыпчаал» — Александра Павловна Слепцова (бириис — морозильнай ларь);
- 1 миэстэ — Сардана Ивановна Бойко (телевизор);
- 2 миэстэ — Светлана Иннокентьевна Слепцова (иистэнэр массыына);
- 3 миэстэ — Екатерина Сергеевна Аммосова (микроволновка);
Анал ааттар:
- «Ыраас сииктээх Ийэ « — Зоя Николаевна Неустроева (хомуллар орон);
- «Уус Ийэ» — Мария Константиновна Слепцова (паровой өтүүк);
- «Минньигэс астаах Ийэ»- Анна Николаевна Ефимова (иһит нобуора);
- «Көхтөөх Ийэ» — Сахаяна Николаевна Неустроева (мангал);
- «Көрөөччү биһирэбилэ» элбэх куолаһы ылан, Светлана Иннокентьевна Слепцова үрүҥ көмүс илин кэбиһэринэн наҕараадаланна.
Бу ыһыах тэрээһиннэригэр Дария Степановна Ефимова оҕолоро – улахан дьиэ кэргэттэр, аймах дьон бириистэрин пуондатыгар 360 тыһыынча сууммалаах үп Арыылаахтарын дьонугар, ыалдьыттарга – ат сүүрдээччилэргэ, ийэлэрин аатыгар иис күрэҕин кыттааччыларыгар ис сүрэхтэриттэн оҥоһулунна.
Ыһыах өбүгэ саҕаттан сүппэккэ кэлбит быыппастар былчыҥнаах, күүстээх, сымса, сылбырҕа дьон оонньуулара ким бэлэмнээх, инникигэ дьүккүөрдээх бэртэн бэрт кыайыы көтөлүн биллэ. Ол курдук бу аллараа ааттаммыт күрэх оонньууларын сырдатар, олохтоох дьаһалта исписэлииһэ эдэр кэскиллээх, физрук үөрэхтээх Семен Иннокентьевич Слепцов кыайыылаахтарын туһунан суруйбутуттан:
«Үс төгүл үс» эр дьон-уолаттар:
- 1 миэстэ — Данил Аммосов;
- 2 миэстэ — Иван Васильев;
- 3 миэстэ — Виктор Аммосов.
«Үс төгүл үс» дьахталлар-кыргыттар:
- 1 миэстэ — Аэлина Бойко;
- 2 миэстэ — Арина Дьячковская;
- 3 миэстэ — Евгения Аммосова.
Сүүрүү 100 м. кыргыттар:
- 1 миэстэ — Аэлина Бойко;
- 2 миэстэ — Арина Дьячковская;
- 3 миэстэ — Евгения Аммосова.
Сүүрүү 200 м. уолаттар:
- 1 миэстэ — Данил Аммосов;
- 2 миэстэ — Роман Дьячковский;
- 3 миэстэ — Тускул Слепцов.
Сүүрүү 100 м дьахталлар:
- 1 миэстэ- Кристина Слепцова.
Сүүрүү 200 м. эр дьон:
- 1 миэстэ — Виктор Аммосов;
- 2 миэстэ — Мирослав Ефимов;
- 3 миэстэ — Юрий Слепцов.
Хапсаҕай уолаттар:
- 1 миэстэ — Данил Аммосов;
- 2 миэстэ — Петр Слепцов;
- 3 миэстэ — Моисей Васильев.
Хапсаҕай эр дьон-уолаттар:
- 1 миэстэ — Алексей Иванов;
- 2 миэстэ — Егор Ефимов;
- 3 миэстэ — Семен Неустроев.
Мас тардыһыы уолаттар:
- 1 миэстэ — Данил Аммосов;
- 2 мисэтэ Тускул Слепцов;
- 3 миэстэ — Моисей Васильев.
Мас тардыһыы эр дьон:
- 1 миэстэ — Иван Васильев;
- 2 миэстэ — Алексей Иванов.
Ат сүүрдүүтэ
Дьээ, уонна ыһыах саамай кэтэһиилээх күрэҕэ – «Ооо, аттар түстүлэээр!!!»
Салгыы ааҕыҥ балаһаҕа Гаврил Иванович Слепцов сырдатыытын:
«Быйылгы сыллааҕы Арыылаах нэһилиэгин маанылаах Үрүҥ тунах Ыһыаҕа — Улуу Кыайыы 80 сыллаах үбүлүөйүгэр, Герой ийэ — Ефимова Дария Степановна 100 сыллаах үбүлүөйүгэр уонна Улууска ат сүүрдүүтүн хас да төгүллээх чемпион-призера — Петр Христофорович Слепцов сырдык аатын үйэтитэр сыаллаах-соруктаах Печик чугас дьонун аймахтарын туруорсуутунан тэриллэн, быйылгы ыһыахпыт суолтатын-өйдөбүлүн өссө ордук дириҥэттэ, кэлэр кэмнэргэ кэскилин кэҥэттэ.
Күн-дьыл да анаабыт курдук туран биэрэн, бэс ыйын 28 күнүгэр Арыылаахпыт туонатыгар дьон-киһи тоҕуоруһа мустан, ыраахтан-чугастан ыалдьыттар да кэлэн биэрэн, ат сүүрдүүтүгэр ыаллыы сытар Эбээн-Бытантай оройуонуттан биллэр ат сүүрдээччилэр ааттан-суоллаан кэлэннэр, ону кытта Дулҕалаах, Боруулаах нэһилиэктэриттэн ат сүүрдүүтүн фанаттара түөрт-түөрэм туйахтаах сүүрүк сылгыларын аҕаланнар, быйылгы ат сүүрдүүтүн күрэҕэ өссө ордук таһымҥа үрдээтэ, соруга сытыырхайда. Быйылгы сыллааҕы күрэхпит уопсай бирииһин түмүүтэ 5 дистанция сүүрдүүгэ уопсайа — 5 убаһа, 2 торбос, ону таһынан сыаналаах бириистэр, харчынан сэртипикээттэр түмүллэннэр, күрэх күүрээнэ, кыайыыга кынаттыыр сыала күүтүллүбүтүн курдук – суон соргуланна, киэҥ сурахтанна.
Дьэ, уонна өбүгэ үгэһин сиэринэн маанылаах Ыһыахпытын сыыдам сүүрүк сылгылар түөрт-түөрэм туйахтарын тыаһынан тибигирээн, тунах ыйбыт маанылаах кэмин кэрэһиттэрэ буолан, илин-кэлин түсүһэн, ыһыахпытын киэркэттилэр, өбүгэ үгэһин ситэрэн, «һай-һат» дорҕоонноох күрэхпит өрөгөйө салалынна. Дьон-сэргэ күрэххэ ыга тоҕуоруспут. Тунах ыйын сөрүүн киэһэтин олохтоох алгысчыт — Максим Михайлович Лукин алгыһынан доҕуһуоллаан арыйан, эмдэй-сэмдэй оҕолорбут хобо-чуораан тыаһынан ат сүүрдэр туонаны өбүгэ үгэһинэн ыраастаан арчылаатылар, сыт-сымар таһааран түптэни күөдьүтэн салгыны саймаартылар, саамал сытын дыргыттылар, өбүгэ үгэһинэн, сиэр быһыытынан силигин ситэрдилэр.
Дьэ, уонна саха киһитэ саамай сөбүлээн көрөр, кутун туттарбыт күрэҕэ — Ат сүүрдүүтэ тэтимнээхтик саҕаланна. Комментатор, бэйэлээх олохтоох уолбут, культура эйгэтин үлэһитэ Виталий Васльевич Слепцов: «Дьээ…аттар түстүлээр…», — диирин кытта кынаттаах сүүрүк аттарбыт кутуруктара субуллан сүүрэн быыппаһыннылар, кыайыылаахтар өрөгөйдөрө үрдээтэ, суон сурахтара дуораһыйда. Уопсайа бу күрэххэ лоп курдук — 20 ааттаах аттар, ыраахтан-чугастан анаан-минээн кэлэн, бырааппыт-убайбыт Петр Христофорович Слепцов — Печик сырдык аатыгар ыытыллыбыт Ыһыахпытын бэркэ диэн киэркэттилэр, күрэх тыҥааһынын күүркэттилэр, илин-кэлин түһүстүлэр. Дьэ, уонна дьон-сэргэ үөрүүтэ-көтүүтэ, соргуну сонотто, тунах ый киэһээҥҥи нуурала ыһыах тыыннанан саймаарда.
Быһаарыылаах түмүккэ — Албан ааттаах Үбүлүөйдээх Ыһыахпыт кыайыылаахтарынан буоллулар:
Дистанция — 800 м. сүүрдүүгэ:
- 1 миэстэ — Тамерлан, Арыылаах, бириис — убаһа (туруорда Петр Христофорович эдьиийэ Галина Никитична Степанова), сүүрдээччи Степан Старостин;
- 2 миэстэ — Үтүлүк, Арыылаах, бириис — 20 тыһ. солк. (туруордулар Печик аймахтара Аким Васильевич, Мария Константиновна), сүүрдээччи Аммос Слепцов;
- 3 миэстэ — Малыш, Дулҕалаах, бириис — сварочнай аппарат (туруорда Анна Никифоровна Старостина), сүүрдээччи Ариан Чукров.
Дистанция — 1200 м.сүүрдүүгэ:
- 1 миэстэ — Нохоо, Арыылаах , бириис — убаһа (туруордулар Александр, Павел Слепцовтар), сүүрдээччи Степан Старостин;
- 2 миэстэ — Уолчаан, Саккырыыр, бириис — Торбос (туруорда Иван Иванович Васильев ), сүүрдээччи Иван Колесов;
- 3 миэстэ — Уоллара, Саккырыыр, сүүрдээччи Герасим Стручков, бириис — сертификат, уу харчынан 25 тыһ.солк. (туруордулар Печик бииргэ үөрэммиттэрэ).
Дистанция — 1600 м. сүүрдүүгэ
- 1 миэстэ — Комбрик, Саккырыыр, бириис — убаһа (туруордулар Печик бырааттара Игнат, Иван Слепцовтар), сүүрдээччи Герасим Стручков;
- 2 миэстэ — Түгэһиир, Саккырыыр, бириис — торбос (туруорда Наталья Софроновна Бурнашова), сүүрдээччи Иван Колесов;
- 3 миэстэ — Харачаас, Арыылаах, бириис — 20 тыһ. солк. (туруордулар Васильевтар дьиэ кэргэттэрэ, Печик аймахтара) сүүрдээччи Степан Старостин.
Дистанция — 2400 м. сүүрдүүгэ
- 1 миэстэ — Звезда, Саккырыыр, бириис — убаһа (туруорда КП Гуляев Николай Николаевич), сүүрдээччи Герасим Стручков;
- 2 миэстэ — Уолчаан, Иван Колесов, бириис — «Штиль» косилка (туруорда ДЭС кэллэктиибэ);
- 3 миэстэ — Степашка, Дулҕалаах, бириис — 20 тыһ. ссолк. (туруордулар Печик бырааттара Иван, Игнат Слепцовтар), сүүрдээччи Ариан Чукров.
Муҥур кыайыылааҕы быһаарар Печик кыайыылардаах биэтэгэр — 1600 м. сүүрдүүгэ муҥур кыайыылаах 1 миэстэ — Звезда, Саккырыыр, бириис — убаһа (туруордулар — Василий Герасимович, Николай Касьянович уонна доҕотторо), сүүрдээччи Герасим Стручков.
Маны таһынан хас биирдии кыттыбыт ат сүүрдээччилэргэ Петр Христофорович аймахтарын аатыттан уонна Түмэн, Сардаҥа, Эрэл түөлбэлэр олохтоохторо, биирдиилээн урбаанньыттар, биир дойдулаахтара харчынан уонна спонсорскай харчылаах сэртипикээттэр, араас сыаналаах бириистэр бэлэх быһыытынан туттарылыннылар.
Кыттаачыларга үөрүү өрөгөйө үксээтэ, дьоһун бэлэх да баар буолла.
Дьэ, ити курдук, сылаас тыыннаах Тунах ыйбыт Ыһыаҕа өбүгэ сиэринэн ситэриллэн, үөрүүлээх быһыыга-майгыга түмүктэннэ. Арыылаахпыт киэҥ, нэлэмэн туоната Дьөһөгөй маанылаах оҕолорун дьырылыыр кистээһиннэринэн, түөрт-түөрэм туйахтарын тыаһынан ыһыах күн түмүктэннэ, киирбэт күннээх дойдубут өссө биир үөрүүлээх дьолу-соргуну бэлэхтээбит күнэ — Ыһыах түгэнэ сахалыы сиэринэн уруйданна, Айыылартан айхалланна, сахалыы тыынынан соргуланна.
Түгэнинэн туһанан, бу маннык сүдү суолталаах бырааппыт Печик сырдык аатын үйэтитэр Ат сүүрдүүтүн күрэҕэ тэриллэригэр күүс-көмө буолбут бар дьоммутун, чуолаан, олохтоох дьаһалтаны, ону сэргэ Печик үөлээннээхтэригэр, сылгыһыттарга, Дьокуускайга олорор биир дойдулаахтарбытыгар — Солдатова Валентина Афанасьевнаҕа, Быкова Валентина Александровнаҕа, Унарова Айыына Максимовнаҕа, Игнатьева Любовь Николаевнаҕа, тэрээһиҥҥэ сүүрбүт-көппүт убайбытыгар — Карпов Александрга уонна бу күрэх буоларын туруорсубут, тэрээһинин тэрийсибит эдьиийдээтэр эдьиийбитигэр — Галина Никитична Степановаҕа, ону сэргэ, күрэҕи иилээн-саҕалаан ыыппыт комментаторбытыгар — Виталий Васильевичка, бу күн бары тэрээһинин, ырыа-тойук, тыас-уус, кэрэ-көстүү моһуонун тэрийсибит олохтоох култуура киинин салайааччытыгар Олег Викторовичка барҕа, баараҕай махталбытын тиэрдэбит, дьоллоох-соргулаах буолуҥ диэн баҕара хаалабыт Печик аймахтара, чугас дьоно-сэргэтэ».
Ат сүүрдүүтүн сэргэ урукку кэмнэргэ хас биирдии саха ыалаттарын сайылыгар күүстээх үлэттэн сынньана, оҕо-дьон талах маһы ат оҥостон, көлүнэн оонньуулларын сөргүтэн, Д.С. Ефимова оҕолоро үбүлээн, убайдарын бырааттарын ат сүүрдээччи Аммосов Дмитрий Софронович аатын ааттаан, үйэлэргэ өйгө сүрэххэ хааллын диэн «Талах аттар сүүрүүлэрин» үтүө үгэскэ кубулутан, бу сылтан сайын аайы оҥоруохха диэн этии киллэрэн, үс дистанцияҕа бириис туруоран, уһуйаан оҕолоругар — 30 м., 1-2 кылаас оҕолоругар — 60 м, 3-4 кылаас оҕолоругар — 100 м, барыта 20-тэн лаппа тахса оҕо кыттыыны ылан, үөрдэ-көттө. Дьиҥнээхтии аттарын ааттаан, урукку, билиҥҥи сүүрүк аттар ааттарын иҥэрэн, бэрт дуоспуруннаахтык, кэтэһэн-манаһан бу Улуу Кыайыы сиэннэрэбит дэһэрдии, ат сүүрдүүтүн успуордугар бастакы холонуулара ардаҕынан алгыстанан-ыраастанан, быйылгы ыһыахпытын силигин ситэрдилэр. Олох салҕанар, солбук дьон үүнэн-сайдан, үтүө үгэскэ уһуйулла, уһун кыһыны бараммат кэпсээннээх эһиилги ыһыахтары күүтэ хааллылар.
Балаһаны бэлэмнээтэ,тистэ, суруйда, үйэлэргэ хааллара хаартыскаҕа түһэрдэ
Полина Домнина, Арыылаах