Дьааҥы сылгытын уратылара

Биһиги сылгыбытын араас сылларга экспедиция специалистара уонна институт үлэһиттэрэ күүскэ кээмэйдээбиттэрэ, бонитировкалаабыттара. Сэбиэскэй Бырабыыталыстыба сакааһынан, сэрии иннинэ байыаннай сыаллаах Аармыйаҕа элбэх сылгы наада буоларынан, Саха сиригэр, ол иһигэр биһиги оройуоммутун сылгытын күүскэ интэриэһиргээн бараллар.

Оннооҕор 1932 сыллаахха Дьааҥы сиригэр бастакы сылгы собуотун тэрийэри былааннаабыттарын туһунан суруйан турабыт. Оччолорго Саха сирин сылгытын чинчийиини сылгы учуонайа Михаил Иванович Рогалевич күүскэ ыыппыта. Кини 1939 сыллаахха, 85 сыл анараа өттүгэр, оройуоҥҥа кэлэн үлэлээбитэ. Сүрдээх элбэх чинчийии үлэтин специалист, учуонай быһыытынан ыыппыта биллэр. Кини Саха сылгытын икки араас бөлөххө араарыахха сөп, соҕуруу уонна хоту сылгылар диэбит, ол иһин хоту биһиэхэ кэлэн үлэтин саҕалаабыт эбит. Сылгы орто кээмэйдэрин анал кээмэйдиир приборунан ылбыт уонна 1939 сыллаахха Дьааҥы сылгыта орто кээмэйдэрэ маннык диэбит. Саннын үрдүгэ 134.5 см, туора уһуна 144.9 см, түөһүн эргиирин 166.6 см, бэрбээкэйин суона 18.2 см. Онтон бу бириэмэҕэ соҕуруу оройуоттар сылгыларын кээмэйэ манныктар диэбит: Саннын үрдүгэ 129.7 см, туора уһуна 141.5 см, түөһүн эргиирэ 157,0 см, бэрбээкэйин суона 17.1 см. Кини оччолорго хоту сылгыта улаханын, суон түөстээҕин, кылгас систээҕин иһин кинини ордук ыҥыырга мииниллэр уонна таһаҕаһы ыҥыырдааһыҥҥа туһаныллар сылгы тиибигэр майгынныыр диэн сыаналаабыт. Онтон соҕуруу саха сылгылара уҥуохтарынан кыратын, ол оннугар систэрэ уһунунан сыарҕаҕа туһаныллар сылгы тиибигэр киирсэллэрин быһаарбыт.

Кини байыаннай сыалга туһанарга саха сылгыта төһө эппиэттиирин көрөн быһаарар сыаллаах сылгы арҕаһа үрдүгүнэн арааран сыаналаабыт. Ол иһин быһыылаах, сэрии саҕана, кэннэ биһиги элбэх сылгыбыт Алдаҥҥа барбыта биллэр. Онтон аатырбыт учуонай профессор М.Ф.Габышев Дьааҥы сылгытын үөрэтэн баран биһиги сылгыбытын арден боруодаларыгар майгыннаппыт. Ол гынан баран кини ордук Халыма сылгыларын бөдөҥүн быһаарбыт уонна хайгаабыт, ордук систэрэ уһунун бэлиэтээбит. Кини бу үөрэтиитин түмүгүнэн «Якутская лошадь» диэн кинигэни 1957 сыллаахха таһаарбыта. Бу кинигэтигэр биһиги оройуоммутугар 16 тыһ сылгыны иитиэхпитин сөп эбит диэбит. Бу сылларга саҥардыы тэриллибит племрассадникка (директор В.Ф.Кочмарик) хабыллыбыт сылгылар 1945 с орто кээмэйдэрэ : 390 сылгы. Саннын үрдүгэ 135.1 см, туора уһуна 144.5 см, түөһүн эргиирэ 174 см, бэрбээкэйин суона 20.1 см, ыйааһына 424 кг. Онтон 1951 сыллааҕыта тыа хаһаайыстыбатын институтун специалиһа Н.П.Андреев көмөтүнэн судаарыстыбаннай племенной кинигэ киирбит көрдөрүүлэр: 547 сылгы : Саннын үрдүгэ 135.4 см, туора уһуна 144.2 см, түөһүн эргиирэ 174.1 см. Онтон 1970 сыллартан саҕалаан Г.А.Аммосов сүүрэн-көтөн оройуоҥҥа 5 племенной сылгылар пиэрмэлэрэ тэриллибиттэрэ. 1985-86 сылларга  пиэрмэ сылгыларыгар күүстээх бонитировка барбытын туоһулуур көрдөрүүлэр:

Племенной фермалар орто кээмэйдэрэ:

Племенной сылгылар кылаастарынан:

Бүтэһик бонитировка Остуолба уонна Сартан  племенной хаһаайыстыбаларыгар 2013 сыллаахха ыытыллар . Ол түмүгүнэн племенной сылгылар орто көрдөрүүлэрэ:

Племенной сылгылар кылаастарынан:         

Дьааҥы сылгытын кээмэйдээһин (бонитировка) түмүктэрэ:

Бу ааспыт сылларга Остуолба племенной хаһаайыстыбатыгар 4 удьуор атыырдар тахсыбыттара:

  1. Ыргылыкы 64-19. сиэр өҥнөөх (143-156-187—502) киниттэн 3 уола уонна 2 сиэнэ.
  2. Орто сиэр 60-16 хараҥа сиэр (139-149-176-483) -5 уоллаах,3 сиэннээх.
  3. Ойоҕос Баастаах 55-2 сырдык бороҥ, (139-149-176-483) киниттэн 3 уол, 7 сиэн уонна хос сиэн.
  4. Улахан сиэр 60-20 сырдык сиэр, киниттэн 2 уол, 5 сиэн. Сартаҥ сылгы собуотун племеной хаһаайыстыбатыттан 3 линийэ( удьуор) тахсыбыта. 1 Ньохсооттуур сиэрэй, 1969с төрүөх (140-150-178-448) киниттэн 5 уол, 3 сиэн. 2 Уһун улаан 1964 с т. Сырдык улаан( 141-150-180-460) киниттэн 5 уол,2 сиэн. 3 Бардасап, 1970 с т. кугастыҥы сиэр (140-146-182-472) киниттэн 3 уол, 2 сиэн.

Билигин бу бастыҥ удьуордаах сылгыларбыт учуот суох буолан быстан турар, арай биирдиилээн сылгыһыттарбыт харыстаан илдьэ сылдьаллар. Сатаан дьаһаннахха, үчүгэй учуоту ыыттахха былыргы үчүгэй сылгыларбытын сорох өттүн булуохха сөп этэ.

Сылгыһыт уола

Читайте дальше